ગૌ-અભ્યારણ્ય​

પ્રસ્તાવના

ગોપાલન એ ફક્ત આર્થિક પ્રવૃત્તિ જ નથી, પરંતુ ભારતીય સંસ્કૃતિ અને નિષ્ઠાનું એક પ્રતિક છે. ગોપાલન અને ગૌરક્ષાની કામગીરી પ્રત્યેક કુટુંબમાં થવી જરૂરી છે. રાજ્યમાં દરેક કુટુંબ ગોપાલન પ્રવૃતિ સાથે સંકળાયેલ હોવું જોઇએ કારણકે ગોપાલન આપણા સમાજમાં આતિથ્ય અને શિસ્તનો માપદંડ છે. ગોપાલન યુવા વર્ગમાં ભારતીય મૂલ્યો અને ધાર્મિકતાને પ્રસ્થાપિત કરે છે. હાલમાં, અશક્ત, દુબળાં અને રખડતા ગૌવંશવાળા પશુઓના આશ્રય માટે પાંજરાપોળ સિવાય અન્ય કોઇ વિકલ્પ નથી. જેથી રાજ્યમાં ગૌ અભ્યારણની સ્થાપના કરવી અત્યંત જરૂરી છે. જેથી આવાં અશક્ત, દુબળાં અને રખડતાં પશુઓની સારી રીતે માવજત, સારવાર, રક્ષણ અને સંવર્ધન કરી શકાય. ગૌ અભ્યારણમાં સારી ગુણવત્તાવાળો ઘાસચારો, પાણી, વિશાળ જગ્યા, શુધ્ધ હવા અને પૂરતો સૂર્યપ્રકાશ મળવાથી ગૌવંશની માવજત અને સંવર્ધનની કામગીરી વધારે અસરકારક રીતે થશે અને વધુમાં રાજ્યમાં ગાયોની સ્થાનિક ગીર અને કાંકરેજ ઓલાદોની જાળવણીમાં મદદરૂપ થઇ શકશે.

ભારતીય અર્થતંત્ર અને ખેતી વિષયક આવકમાં ગાય–ભેંસ વર્ગના પશુઓનો નોંધપાત્ર ફાળો રહેલો છે. અર્વાચીન કાળથી, ગાય–ભેંસ વર્ગના પશુઓએ ખેતી, શ્રમ, પરિવહન અને ખાદ્ય ક્ષેત્રે તેઓની ઉપયોગીતા પૂરી પાડેલ છે.

ગામડાઓમાં ૭૦% લોકો ગોપાલન વ્યવસાય કરે છે. જે પૈકી મોટા ભાગના નાના, સીમાંત ખેડૂતો અને જમીન વિહોણા ખેતમજુરો હોય છે. દેશના કુલ જી.ડી.પી.માં પશુપાલનનો ફાળો ૮% થી વઘીને ૧૦% જેટલો થયેલ છે. જે પશુપાલન વિભાગની કાર્ય દક્ષતા તરફ ધ્યાન ખેંચે છે. વધુમાં ગાયોની સ્થાનિક ઓલાદો ગીર અને કાંકરેજની જાળવણી અને સંખ્યામાં વઘારો કરવાની બાબત ખૂબ જ જરૂરી જણાયેલ છે. આ હેતુ પાર પાડવા માટે રાજ્ય સરકારશ્રી તરફથી ગાય–ભેંસ વર્ગના પશુઓની માવજત અને કાળજી પર વઘુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું નક્કી કરેલ છે.

પશુધન વસ્તી ગણતરી ૨૦૦૩, ૨૦૦૭ અને ૨૦૧૩ પર નજર નાખીએતો:

વિગત ૨૦૦૩ ૨૦૦૭ ૨૦૧૩
કુલ ગાયવર્ગમાં વઘારો ૧૦% ૭.૪૪% -૪.૧૦%
કુલ ભેંસ વર્ગમાં વઘારો ૧૩.૬૧% ૨૨.૮૮% +૩.૧૯%

વર્ષ-2013, પ્રમાણે વિદેશી અને સંકર ગાય વર્ગમાં 20.18%નો વઘારો થયેલ છે,
જ્યારે સ્થાનિક ઓલાદની ગાય વર્ગમાં 8.92% નો ઘટાડો થયેલ છે.

ઉપરોક્ત વિગતો પરથી ફલિત થાય છે કે ખેડૂતોએ ગાયવર્ગ કરતાં ભેંસ વર્ગને પાળવાનું વઘારે પસંદ કરેલ છે. સાથે સાથે ગાય વર્ગમાં પણ સ્થાનિક ઓલાદની ગાયો કરતાં વિદેશી સંકર ઓલાદની ગાયો પાળવાનું વઘારે પસંદ કરેલ છે. આ બાબત આપણી ગાયોની સ્થાનિક ઓલાદો ગીર અને કાંકરેજના અસ્તિત્વ માટે ખતરાની ઘંટડી સમાન છે. જે અંગે રાજ્યના ખેડૂતોમાં સ્થાનિક ઓલાદની ગાયોનું અસ્તિત્વ અને જાળવણી માટે આપણી સ્થાનિક ઓલાદની ગાયોની અગત્યતા બાબતે જાગૃતિ કેળવવી અત્યંત જરૂરી છે.

ગૌ અભ્યારણની સ્થાપના : અગત્યની વિગતો

પ્રોજેક્ટનું નામ ગીર/કાંકરેજ ગીર અભ્યારણ સ્થાપના
સંભવિત સ્થળ ગામ: ધરમપુર, તા: રાણાવાવ, જિ: પોરબંદર
પશુની સંખ્યા ૧૦,૦૦૦
જમીન ૯૦૦ હેક્ટર,(૧૦૦ હેક્ટર-બાંધકામ અને પાણી સંગ્રહ માટે, ૮૦૦ હેક્ટર ઘાસચારાના ઉત્પાદન માટે)
સમયગાળો ૨૦૧૪-૧૫થી શરૂ
પ્રોજેક્ટની કુલ રકમ રૂ. ૬૩૩૮.૦૦ લાખ
ઉપલબ્ધ ગ્રાંટની રકમ રૂ. ૩૦૦.૦૦ લાખ

ગૌ અભ્યારણની સ્થાપના કરવાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ગોપાલન વ્યવસાય નફાકારક બનાવવો અને સ્થાનિક ગાયોની ઓલાદોની પ્રતિષ્ઠા અને ઓળખ જાળવી રાખવાનો છે. સ્થાનિક ઓલાદની ગાયોની જાળવણી અને સખ્યામાં વધારો કરવાની બાબતને ધ્યાને લઇને મોટા પાયા પર જરૂરી વ્યવસ્થાઓ ઉભી કરવામાં આવનાર છે. ગાયના છાણ અને મૂત્રમાંથી જંતુ નાશક દવાઓનું ઉત્પાદન કરવા, રખડતા પશુઓ અને કતલખાનેથી છોડાવેલ પશુઓના રહેઠાણ, ખોરાક અને પાણીની પુરતી વ્યવસ્થા કરવામાં આવનાર છે.

ગૌઅભ્યારણમાં વિચરતા ગૌવંશના છાણ, મુત્રમાંથી તૈયાર કરેલ પંચગવ્ય દવાઓનો ઉપયોગ સંશોધન અને અભ્યાસમાં કરવામાં આવનાર છે. ગૌઅભ્યારણની સ્થાપના લોકોની ગાય પ્રત્યેની ભાવનાની કદર કરવાની બાબત ધ્યાને લઇને કરવામાં આવનાર છે. ગૌ અભ્યારણની સ્થાપના ત્રણ તબક્કામાં પૂર્ણ થનાર છે. સરકારના જુદાજુદા વિભાગો દ્વારા તેઓને લગતી કામગીરી માટે જરૂરી યોગદાન આપવામાં આવનાર છે. અભ્યારણમાં પશુઓ માટે જરૂરીયાત મુજબ પાણીના સગ્રહ માટે પુરતી વ્યવસ્થા કરવામાં આવનાર છે. ઘાસચારા માટે મકાઇ અને અન્ય ઘાસચારાના પાકોનું વાવેતર કરવામાં આવનાર છે. વન વિભાગ દ્વારા મોટા પાયા પર ઘાસચારા ઉત્પાદનની યોજના અમલમાં મુકવામાં આવનાર છે. અભ્યારણની બાનડ્રી ફરતે વન વિભાગ દ્વારા વૃક્ષારોપણ કરવામાં આવનાર છે. અભ્યારણમાં તબેલાઓ, ગોડાઉન, સ્ટાફ કવાર્ટર્સ, ઓફીસ બિલ્ડીંગ, પાણી સંગ્રહાલયો તથા અન્ય જગ્યાઓ પર સોલાર પેનલથી વીજળીની વ્યવસ્થા પુરી પાડવામાં આવનાર છે.

આશરે ૯૦૦ હેક્ટર જેટલી જમીનમાં ગૌઅભ્યારણની સ્થાપના માટે અંદાજીત રૂ૬૩૩૮.૦૦ લાખનો ખર્ચ કરવામાં આવનાર છે. આશરે ૧૦૦૦૦ પશુઓ માટે યોજનાના પ્રથમ તબક્કામાં વિવિધ બાંધકામ જેવા કે કેટલશેડ(તબેલા), ઘાસ ગોડાઉન, પાણીની ટાંકીઓ, બોરવેલ, પમ્પ હાઉસ, અન્ય પાઇપ લાઇન, ઓફિસ બીલ્ડીંગ, રહેઠાણના મકાનો વગેરે હાથ ધરવામાં આવનાર છે. ગૌવંશના પશુઓના રહેઠાણની વ્યવસ્થાના ભાગરૂપે તબક્કાવાર કુલ ૧૦૦૦ જેટલા કેટલશેડનું બાંધકામ કરવામાં આવનાર છે.

અભ્યારણમાં આશરે ૮૦૦ હેકટર જેટલી જમીનમાં ઘાસચારાના ચરીયાણ તૈયાર કરવામાં આવનાર છે. જેમાં જરૂરિયાત મુજબ ઘાસચારાના વિવિધ પાકોનું વાવેતર કરવામાં આવનાર છે.

યોજનાના બીજા તબક્કામાં ગૌવંશ સુધારણા અને ગૌવંશના પશુઓના છાણ અને મુત્રમાંથી દવાઓ અને પેસ્ટી સાઇડસનું ઉત્પાદન જેવા કાર્યક્રમો હાથ ધરવામાં આવનાર છે. ગાયોનું દુધ ઉત્પાદન ઉપરાંત ઘી, દહીં, છાશ જેવી ખાદ્ય વસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરી તેના વેચાણમાંથી આવકના સ્ત્રોત ઉભા કરવામાં આવનાર છે. દીર્ધાયુવાળાં વૃક્ષો ઉગાડવામાં આવશે અને બાયોગેસના ઉત્પાદન થકી વીજળી અને બળતણનું ઉત્પાદન કરવામાં આવનાર છે.

યોજનાના ત્રીજા તબકામાં ગૌ અને ગૌઉત્પાદકોના રીસર્ચ સેન્ટર(સંશોધન કેન્દ્ર)ની સાથે સાથે સાધન - સજજ પંચગવ્ય હોસ્પિટલની સ્થાપના કરવામાં આવનાર છે, ગૌવંશના છાણ અને મૂત્રમાંથી સેન્દ્રીય ખાતર અને પંચગવ્ય દવાઓનું ઉત્પાદન કરવામાં આવનાર છે. આ તબકામાં ગોસંવર્ધન, ચરીયાણ તૈયાર કરવું, ગૌચર સુધારણા, વર્મીકમ્પોસ્ટ ખાતરનું ઉત્પાદન, પંચગવ્ય દવાઓનું ઉત્પાદન અને ચિકિત્સા અંગેના તાલીમ વર્ગોનું પણ આયોજન કરવામાં આવનાર છે.

ઉદેશ/ હેતું:

ગૌઅભ્યારણના મુખ્ય ઉદેશો નીચે મુજબ છે:

  • અશકત, હરી ફરી ન શકે તેવાં અને રખડતા ગૌવંશના પશુઓને રક્ષણ આપવું.
  • સ્થાનિક ઓલાદની ગાયોની જાળવણી કરવી અને સંખ્યામાં વધારો કરવો, અભ્યારણમાં જન્મેલ ગૌવંશના વાછરડા અને વાછરડીઓને ૩૬ મહિના (૩ વર્ષ) ની ઉંમર સુધી ઉછેરી તૈયાર કરવા અને અનુક્રમે જરૂરત મંદ ગ્રામ પંચાયતો અને ખેડુતોને પુરા પાડવા.
  • શુધ્ધ ઓલાદની ઉચ્ચ અનુવાંશિક ગુણવતાં ધરાવતી ગૌવંશની વાછરડીઓ અને વાછરડાઓને ૩૬ મહિના ( ૩ વર્ષ ) ની ઉંમર સુધી ઉછેરી તૈયાર કરવા અને અનુક્રમે જરૂરતમંદ ખેડુતો અને ગ્રામપંચાયતોને પુરા પાડવા.
  • જૈવિક સેન્દ્રિય ખાતરનું ઉત્પાદના કરવું અને વેચાણ માટે બજાર વ્યવસ્થા ઉભી કરવી.
  • ગૌમૂત્રમાંથી પંચગવ્ય ચિકિત્સાને સંબધિત દવાઓનું ઉત્પાદન કરવું અને તેના વેચાણ માટે બજાર વ્યવસ્થા ઉભી કરવી.
  • ગૌ અભ્યારણના માધ્યમથી વિશ્વ કક્ષાએ ગૌવંશ અને ગૌ. ઉત્પાદનોના સંશોધનો માટે સાનુકુળ પ્લેટફોર્મ ઉભું કરી શકાશે.
  • ગૌઅભ્યારણને ગૌ પ્રવાસી સ્થળ – ગૌ-યાત્રાધામ તરીકે વિકાસ કરવો.
  • ગૌ અભ્યારણ ખાતે ગૌવંશ અને ગૌવંશ પેદાશોના સંશોધન કેન્દ્ર ની સ્થાપના કરવાનું આ યોજના વિચારવામાં આવેલ છે.
Go to Navigation